Ludność podtatrzańska

ILLUSTROWANY PRZEWODNIK DO TATR, PIENIN I SZCZAWNIC PRZEZ Walerego Eljasza
Z 58 illustracyami i mapa Tatr
WYDANIE PIĄTE, przerobione i uzupełnione

Ludność podtatrzańska.

Ludność zamieszkująca stoki tatrzańskie należy do szczepu słowiańskiego.

Podhale i północną część Spiża oraz wiele wsi na Orawie zajmują Polacy, resztę stoków Słowacy. Na południowym Spiżu mieszkają po miasteczkach i po wsiach, wśród rdzennej ludności słowackiej, osadnicy niemieccy, sprowadzeni przez królów węgierskich.

Madziarów, mimo że to na Węgrzech, wcale pod Tatrami i daleko od nich niema. Pod miano Węgrów (ale nie Madziarów) zaliczają się wszelkie narodowości należące do królestwa węgierskiego.

Na Spiżu ludność polska dochodzi aż do Kieżmarku *). Okolica Białej Spiskiej jest jeszcze całkiem polska, nie słowacka. Pod samemi Tatrami Jurgów, Czarna Góra, Jaworzyna Spiska, Żar, Lendak to czysto polskie wsi. Również osady uchodzące za »ruśniackie« jak Osturnia i sąsiednie w Zamagórzu są też polskie. Od Kieżmarku ku Popradowi (miastu) poczyna się ludność słowacka, jednak nadzwyczaj zbliżona do polskiej, a narzecze ich sami Słowacy nazywają polskiem. Zaś cztery stare osady pod samemi Tatrami Gierłachów, Batyzowce, Mięguszowce i Sztwoła zamieszkuje lud mieszany słowacko-polski, którego mowa odznacza się od sąsiednich osad właściwościami, zbliżającemi ją do polskiego języka.

Dalej ku Liptowu i na Liptowie są już wsi czysto słowackie, wśród których jeszcze jak wyspy znajdują się osady polskie. Na Orawie, w okolicy Namiestowa, Terszczeny, Habówki mieszkają Polacy  a nawet dalej na południe np. w Erdedce. Polacy na Śpiżu zowią się Magórczanami, a na Orawie Góralami lub Krajniakami.

Na Śpiżu, głównie w miastach, dochował się dawny osadniczy żywioł niemiecki, który jednak coraz bardziej rozpływa się w tle słowiańskiem, tak że osady do niedawna na pół niemieckie, teraz już są czysto słowackie. W Białej, Kieżmarku, Wielkiej, Popradzie, Sobocie, Wielkim Sławkowie przeważają ci osadnicy niemieccy, lecz tu i ówdzie ludność słowiańska wybija się na wierzch. Drugą znów okolicę, gdzie więcej siedzi Niemców, stanowi Nowa Wieś i Lewocza, większe miasta na Spiżu.

Ludność polska na Węgrzech, oddana sama sobie, ma mało samowiedzy narodowej. Wskutek zaostrzonych stosunków narodowościowych na Węgrzech położenie tak Polaków jak i Słowaków jest tam opłakane. Jeszcze Słowacy kupią się razem, ale Polacy bez warstw wykształconych, nazywani wespół ze Słowakami przez Madziarów Słowianami, nie dają znaku życia. Modlą się na książkach słowackich, kazania słyszą po słowacku, tu i ówdzie czytają pisma i kalendarze słowackie. A czas by raz był, aby się i tu polskość obudziła jak na Śląsku.

Lud polski mieszkający na Podhalu wyróżnia się od sąsiadów właściwościami odrębnemi. Właściwi Podhalanie mieszkają od Nowego Targu na południe po Tatry w granicach polskich. Do nich już nie zalicza się sąsiednia ludność, choć polska, na Spiżu i na Orawie. Pod samemi Tatrami, w ostatnich wsiach jak w Kościeliskach, w Zakopanem, w Murzasichlu mieszkają »Podhalanie skalni« lub »zimni«, a ich siedziby zowią »Podhalem skalnem, zimnem«.

Podhalanie nie bezpodstawnie uważają się za lud osobny, a innych Polaków z równin nazywają Lachami. Podhalan łączy wspólność języka, stroju, zwyczajów, a również typ odrębny, który nawet popiera budowa antropologiczna. Wielkie rozwinięcie czaszki na korzyść jej objętości jest główną oznaką Podhalan. Badania antropologiczne wykazały, że czaszek o obwodzie liczącym więcej niż 58 cm jest na 100 ludzi na Podhalu 20, a u ludu w t. zw. Galicyi w tej samej ilości wypada tylko jedna. Odwrotnie, znowu jest 45 czaszek mających w obwodzie mniej niż 54 cm na 100 u ludu w t. zw. Galicyi, a na Podhalu czaszek tak małych jest tylko 6 na 100.

Nosy orle stanowią również oznakę Podhalan, kiedy bywa takich nosów na Podhalu 25,5% (t. j. na 100 ludzi), a u ludu w t. zw. Galicyi tylko 6,5%.

Wzrost wysoki, budowa ciała silna i zwięzła, szczupłość, ładne rysy twarzy – oto również znamiona Podhalan. Narzecze czysto polskie posiada słowa i zwroty staropolskie, dziwnie czasem przypominające język Reja z Nagłowic i Kochanowskiego. Co do pochodzenia Podhalan, należy uważać ich za lud obecnie czystopolski, który powstał głównie z ludności polskiej z małym dodatkiem obcej i to przedewszystkiem wołoskiej (t. j. zesłowiańszczonej rumuńskiej). Wpływ dawnych osadników niemieckich (niesłusznie przeceniany) jest nadzwyczaj niewielki, a ogranicza się tylko na okolicę Nowego Targu. Właściwości Podhalan powstały pod wpływem otoczenia i rozmaitych warunków, w jakich żyli, a nie przelania od przymieszek obcych narodowości.

Podhalan wyróżnia rozwinięcie umysłowe, spryt, przebiegłość, hardość, przywiązanie do najbliższej ojczyzny, odznaczają się oni także samodzielnością – mimo nieprzyjaznych warunków potrafią się sami utrzymać i prawie wszystko sami dla siebie sporządzić.