Spalenie chaty zielarza w Kopańcu w 1750 roku.

Opowieść o zielarzu i strachu przed nieznanym

Był chłodny, mglisty wieczór wczesnego października, gdy w dolinie między zalesionymi stokami Gór Izerskich rozległ się przeraźliwy krzyk. Mieszkańcy Kopańca, przyzwyczajeni do ciszy i szumu potoków, zbiegli się pod wpływem trzasku płomieni i dymu unoszącego się nad samotnie stojącą chałupą na skraju lasu.

Tam mieszkał Peter Gundelmann – starzejący się zielarz i znachor, którego znajomość roślin była równie słynna, co budząca niepokój. Mówiono, że znał język kosodrzewiny i potrafił wyczytać choroby z kory jarzębiny. Częściej jednak szeptano o nim w izbach niż mówiono na głos – bo Gundelmann, choć leczył gorączki i ratował przed gangreną, nigdy nie pojawiał się w kościele. Jego córka, młoda Lisbeth, bywała w wiosce rzadziej niż sam ojciec – milcząca, zbyt piękna, zbyt blada – wzbudzała lęk nie mniejszy niż zioła suszące się w ich chacie.

Tego wieczoru jednak oboje zostali ukarani za swoją inność.

Ktoś – do dziś nie wiadomo kto – podpalił chatę. Ogień pochłonął ją błyskawicznie, sycząc i wijąc się po deskach nasączonych żywicą i dymem z dziwnych kadzideł. Peter zdołał uciec – podobno wybiegł z lasu z dzikim okrzykiem i potarganymi włosami, zostawiając za sobą wszystko, co miał. Ciała Lisbeth nie odnaleziono od razu – leżała w kącie izby, z poparzonymi rękami, które najwyraźniej próbowały otworzyć zatrzaśnięte okiennice.

Kilka dni później Gundelmann został pojmany przez ludzi z Jeleniej Góry. Przesłuchiwano go długo. Oskarżono o herezję, konszachty z diabłem, a nawet sprowadzenie choroby na dzieci jednego z gospodarzy z Cieplic. Zabrano jego notatniki, talizmany, suszone rośliny i garście nieznanych nasion. Potem ślad po nim zaginął.

Została tylko spalona ziemia i strach, który przez kolejne lata sprawiał, że nikt nie zapuszczał się w okolice spalonej chaty.

---

Zielarze karkonoscy – zjawisko historyczno-społeczne

Zielarze, zwani również znachorami, byli nieodłącznym elementem życia społecznego w Karkonoszach i Górach Izerskich od XVI aż po XIX wiek. Ich wiedza o ziołach, naturalnych lekach, balsamach i maściach była przekazywana z pokolenia na pokolenie – często w izolacji, poza systemem edukacyjnym, w duchu ludowych tradycji i przesądów.

Zielarze często funkcjonowali na pograniczu – zarówno społecznym, jak i prawnym. Z jednej strony byli niezastąpieni, zwłaszcza w oddalonych wsiach, gdzie nie docierała opieka lekarska. Z drugiej – budzili nieufność, podejrzewano ich o pogaństwo, kontakty z duchami gór, a w czasie kontrreformacji – o kacerstwo lub herezję. Bywali oskarżani o czary, zwłaszcza w czasach nasilenia religijnych napięć i klęsk żywiołowych.

Niektórzy z nich, jak legendarni Laboranci z Karpacza, zdołali uzyskać akceptację, a nawet poparcie lokalnych władz. Inni, jak Peter Gundelmann, stali się ofiarami społecznego lęku i przesądów.

Zjawisko to dobrze ilustruje napięcia pomiędzy wiedzą ludową a władzą religijną i państwową w regionie Karkonoszy, który przez stulecia pozostawał kulturowym pograniczem – między Czechami a Śląskiem, między katolicyzmem a protestantyzmem, między nauką a magią.

Źródła:

• Emil Hauptmann, Die Hexenverfolgung in Schlesien, Breslau 1903, s. 134.
• Akta parafialne z Kopańca (zaginione, relacja cytowana za Karl Arlt, Geschichten aus dem Isergebirge, 1932).

Laboranci karkonoscy

Interesującą pracę o laborantach karkonoskich napisał Przemyław Wiater,