Marie von Kramsta (1843–1923) ze Szklarskiej Poręby – śląska dobrodziejka, dziedziczka i mecenas

Działalność filantropijna

Rodzina von Kramsta należała do najbogatszych i najbardziej wpływowych rodzin Dolnego Śląska. Ich historia sięga XVIII wieku, kiedy to przodkowie Marie, czescy uchodźcy religijni, osiedlili się w Świebodzicach. Początkowo zajmowali się warzeniem piwa, jednak z czasem, dzięki wyjątkowej przedsiębiorczości i talentowi do interesów, stali się jedną z najzamożniejszych rodzin regionu. Przez ponad dwieście lat budowali majątek i pozycję, zarządzając wieloma majątkami ziemskimi i pałacami.
W 1865 roku Eduard von Kramsta zbudował pałac w Morawie, który stał się główną rezydencją rodziny.

źródło: https://polska-org.pl/

Marie von Kramsta była znana ze swojej działalności na rzecz społeczności lokalnych. Budowała mieszkania dla pracowników, szkoły, domy opieki oraz szpitale. W Świebodzicach ufundowała m.in. szpital miejski i dom dla młodych pracownic. W innych miejscowościach powstawały dzięki niej placówki edukacyjne i opiekuńcze. Założyła fundację Kramsta-Stiftung, przekazując na ten cel znaczną sumę pieniędzy.

Kolekcja Sztuki

Ogromna fortuna odziedziczona po ojcu, Eduardzie von Kramsta, pozwoliła jej na zgromadzenie imponującej kolekcji obrazów oraz wspieranie młodych poetów i artystów. Kolekcję tę, jeszcze przed śmiercią, przekazała do Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych we Wrocławiu (niestety większość zbiorów została zniszczona w 1945 r.)

Jej ulubionym miejscem był rodzinny pałac w Morawie, jednak również pałac w Maciejowcu należał do rodzinnej sieci majątków. Oba miejsca zachwycają do dziś i są świadectwem śląskiego dziedzictwa kulturowego.

Ośrodek w Szklarskiej Porębie

Trudno dziś jednoznacznie ustalić, co skłoniło Marie do tak silnego zaangażowania w pomoc w regionie Karkonoszy, a konkretnie w Schreiberhau (dzisiejszej Szklarskiej Porębie). Możliwe, że wpływ miała jej znajomość z poetami Carlem i Gerhardem Hauptmannami, a także z hrabią von Ende. Carl Hauptmann był częstym gościem w wiejskiej rezydencji Marie (Villa Kramsta, później Dom Odrodzenie, dziś pensjonat Cros).

żródło: https://polska-org.pl

To być może oni wskazali jej potrzebę wsparcia lokalnych inicjatyw – kościołów, sierocińców, domów opieki. Jednym z pierwszych punktów był dom przy ul. Mickiewicza 25 – wybudowany przez hrabiego von Ende, później przekształcony w pensjonat, a następnie przekazany diakonii Bethanien i nazwany Haus am Rabenstein. Po wojnie budynek służył jako ośrodek wczasowy FWP, aż w latach 80. spłonął w wyniku podpalenia.

Obok, przy ul. Mickiewicza 19, powstał z inicjatywy Marie ogromny kompleks Haus Sunen (znany później jako FWP Siła I, DW Siła), zarządzany przez diakonów i diakonisy z Krośnic. Dochody z domu wczasowego przeznaczano na utrzymanie ewangelickiego kościoła.

Innym ośrodkiem była fundacja Miecke-Stiftung, zlokalizowana w miejscu dzisiejszego Hotelu Bornit. Organizowano tam szkółki dla dzieci z rodzin robotniczych, które przyjeżdżały do Szklarskiej Poręby na letni wypoczynek.

W 1915 roku Marie przekazała swoje posiadłości wnukowi siostry, Hansowi Christophowi von Wietersheim-Kramsta. Po jej śmierci w 1923 roku Hans Christoph odziedziczył kolejne majątki, kontynuując tradycje rodzinne.

Ślad w literaturze i historia po 1923

Gerhart Hauptmann uhonorował Marie postacią w swojej powieści Szaleniec Boży Emanuel Quint. „Der Narr in Christo Emanuel Quint”. Po jej śmierci w 1923 roku, bezdzietna dobrodziejka została pochowana w Morawie obok swojej wieloletniej towarzyszki życia – Emmy Patthoff.

Po jej śmierci majątek podzielono między trzech kuzynów. Jeden z nich – Hans Christoph von Wietershaim – przejął pałac w Morawie i na mocy testamentu przyjął nazwisko Kramsta. Jego potomkowie, wychowywani z surową dyscypliną, żyli w duchu skromności i szacunku dla pracy.

W 1944 roku pałac w Morawie został wyznaczony na składnicę dzieł sztuki przywiezionych z Krakowa przez Hansa Franka. Wśród nich znajdował się słynny obraz Rafaela Santi „Portret Młodzieńca”, który właśnie tu widziano po raz ostatni.

Główne inicjatywy na cele społeczne

Marie von Kramsta realizowała szereg inicjatyw na rzecz społeczności lokalnych, które miały na celu poprawę warunków życia oraz wsparcie edukacyjne i opiekuńcze. Oto główne z nich:

Budowa infrastruktury społecznej: Na swoich posiadłościach wznosiła mieszkania dla pracowników, szkoły, domy opieki dla dzieci i osób starszych. W Świebodzicach ufundowała szpital miejski, dom dla młodych pracownic oraz Marienhaus

Wsparcie edukacyjne i opiekuńcze: W różnych miejscowościach, takich jak Piaskowa Góra, Podgórzyn, Kaczorów czy Szklarska Poręba, finansowała budowę placówek edukacyjnych i opiekuńczych. W Pieszycach sfinansowała budowę kościoła i plebanii, a w Morawie – kaplicy w parku pałacowym

Dobrowolne świadczenia socjalne: Wprowadziła dobrowolne świadczenia socjalne dla pracowników zatrudnionych na jej dobrach ziemskich

Fundacja Kramsta-Stiftung: W 1877 roku założyła fundację, przekazując na ten cel 270 000 marek. Fundacja wspierała działania charytatywne w Prowincji Śląskiej

Zakład Mariacki (Marien Anstalt): W Świebodzicach założyła instytucję znaną jako Zakład Mariacki, który zapewniał opiekę nad ubogimi i chorymi bez względu na wyznanie. Obecnie w tym miejscu znajduje się Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej.

Najważniejsze dzieła, które Marie von Kramsta wspierała

Marie von Kramsta była zaangażowana w wiele projektów budowlanych, które miały na celu poprawę warunków życia społeczności lokalnych. Oto najważniejsze z nich:

• Szpital miejski w Świebodzicach: Ufundowała szpital, który zapewniał opiekę medyczną mieszkańcom miasta.
• Dom dla młodych pracownic w Świebodzicach: Zbudowała obiekt wspierający młode kobiety pracujące, oferując im schronienie i wsparcie.
• Marienhaus w Świebodzicach: Zakład opiekuńczy, który służył ubogim i potrzebującym bez względu na wyznanie.
• Placówki edukacyjne i opiekuńcze w innych miejscowościach: Finansowała budowę szkół i domów opieki w Piaskowej Górze, Podgórzynie, Kaczorowie oraz Szklarskiej Porębie.
• Kościół i plebania w Pieszycach: Sfinansowała budowę kościoła oraz plebanii, wspierając lokalną społeczność religijną.
• Kaplica w parku pałacowym w Morawie: Zbudowała kaplicę na terenie swojej rodowej posiadłości w Morawie.
• Diakonissenhaus w Szklarskiej Porębie: Założyła dom diakonis, który pełnił funkcję ośrodka opieki dla lokalnej społeczności.

Rodzina von Kramsta posiadała liczne majątki ziemskie i obiekty przemysłowe

Rodzina von Kramsta była jedną z najzamożniejszych rodzin przemysłowych na Śląsku, posiadającą liczne majątki ziemskie i obiekty przemysłowe. Oto niektóre z nich:

Majątki Ziemskie:

• Pałac w Morawie (Muhrau): Był główną rezydencją rodziny, zbudowaną w 1865 roku przez Eduarda von Kramsta.
• Pałac w Maciejowcu (niem. Schloss Matzdorf)
• Majątek w Chwalimierzu: Nabyty w 1881 roku przez Georga von Kramsta, na którego terenie wybudowano okazały pałac w latach 1884-1885.
• Dobra ziemskie w okolicy Przyłęgowa i Mikoszowej koło Żarowa: Własność Marii von Kramsta od 1888 roku.
• Dziesięć dworów w rejonie Świdnicy, Strzegomia i Świebodzic: Były podstawą dla rozwoju innych przedsięwzięć gospodarczych rodziny.
• Majątki w Zagłębiu Dąbrowskim: Christian Gustav von Kramsta nabył tu znaczne posiadłości, w tym Gzichów, Małobądz, Pogoń, Sosnowiec i Bolesław, stając się największym posiadaczem ziemskim w tym regionie.
• Pałac Mieroszowskich w Będzinie: Własność Christiana Gustava Kramsty od 1864 roku.

Obiekty Przemysłowe:

• Przędzalnie przędzy lnianej we Fryburgu (Świebodzicach): Zbudowane po pożarze zakładu w Nieder-Merzdorf.
• Oddział skupu przędzy i hurtownia towarów kolonialnych w Nysie (Neiße): Rozszerzenie działalności handlowej.
• Młyn parowy w Otmuchowie (Ottmachau): Współpracował z innymi przedsięwzięciami rodziny.
• Domy handlowe w Lipsku i Hamburgu: Umożliwiały ekspansję handlową na terenie Niemiec.
• Kopalnie węgla i galmanu w Zagłębiu Dąbrowskim: Nabyte przez Christiana Gustawa von Kramsta w latach 60. XIX wieku.

Cukrownie rodziny von Kramsta na Dolnym Śląsku

• Cukrownia w Pastuchowie (Puschkau): Założona w 1838 roku przez Eduarda i Georga Gotlieba Kramstów. Była znaczącym zakładem produkcyjnym w regionie, wielokrotnie modernizowanym i rozbudowywanym.
• Cukrownia w Ciechowie (Dietzdorf): Wybudowana w 1890 roku przez Georga von Kramsta. Była częścią większego kompleksu fabrycznego, w skład którego wchodziły także budynki mieszkalne dla robotników oraz szkoła.

Obie cukrownie odegrały ważną rolę w rozwoju przemysłu cukrowniczego na Dolnym Śląsku.

Najważniejsze majątki ziemskie, które rodzina von Kramsta posiadała

Rodzina von Kramsta posiadała liczne majątki ziemskie na terenie Śląska i poza nim. Oto niektóre z najważniejszych z nich:

• Pałac w Morawie (Muhrau): Był główną rezydencją rodziny, zbudowaną w 1865 roku przez Eduarda von Kramsta.
• Majątek w Chwalimierzu: Nabyty w 1881 roku przez Georga von Kramsta, na którego terenie wybudowano okazały pałac w latach 1884-1885.
• Dobra ziemskie w okolicy Przyłęgowa i Mikoszowej koło Żarowa: Własność Marii von Kramsta od 1888 roku.
• Dziesięć dworów w rejonie Świdnicy, Strzegomia i Świebodzic: Były podstawą dla rozwoju innych przedsięwzięć gospodarczych rodziny.
• Majątki w Zagłębiu Dąbrowskim: Christian Gustav von Kramsta nabył tu znaczne posiadłości, w tym Gzichów, Małobądz, Pogoń, Sosnowiec i Bolesław, stając się największym posiadaczem ziemskim w tym regionie.
• Pałac Mieroszowskich w Będzinie: Własność Christiana Gustava Kramsty od 1864 roku.

Rodzina von Kramsta była znana jako „Śląscy Rockefellerowie” ze względu na swoją ogromną fortunę i wpływ na rozwój gospodarczy regionu.

Najważniejsze majątki ziemskie rodziny von Kramsta na Górnym Śląsku

Rodzina von Kramsta posiadała znaczne majątki ziemskie na Górnym Śląsku, choć większość ich posiadłości znajdowała się na Dolnym Śląsku. Jednakże, Christian Gustav von Kramsta był znaczącym posiadaczem ziemskim w Zagłębiu Dąbrowskim, które można uznać za część historycznego Górnego Śląska, choć geograficznie leży w Małopolsce. Oto niektóre z ich posiadłości w tym regionie:

• Majątki w Zagłębiu Dąbrowskim: Christian Gustav von Kramsta nabył tu znaczne posiadłości, w tym Gzichów, Małobądz, Pogoń, Sosnowiec i Bolesław. Był największym posiadaczem ziemskim w tym regionie, a jego majątki obfitowały w bogate złoża węgla i rud metali.
• Kopalnie węgla w Zagórzu, Ostrej Górce i Niwce (dziś dzielnice Sosnowca): Były własnością Christiana Gustava von Kramsty, który ponownie uruchomił kopalnię „Jerzy” w Sosnowcu, największą i najnowocześniejszą w Zagłębiu Dąbrowskim.
• Kopalnia galmanu w Bolesławiu: Nabyta przez Christiana Gustava von Kramsta w 1865 roku, po licytacji sądowej.

Warto zauważyć, że większość posiadłości von Kramstów znajdowała się na Dolnym Śląsku, a ich działalność na Górnym Śląsku była bardziej związana z inwestycjami przemysłowymi niż posiadaniem ziemskim.

Polecamy także artykuł na temat Kaplicy grobowej von Kmramstów w Świebodzicach A. Dobkiewicz (Fundacja IDEA) Zabytek niby chroniony prawem…

autor Marek Mozołowski