Grobowiec rodziny Johanna Schowanka
Muzeum Produkcji Zabawek Detoa w Jiřetíně pod Bukovou
Ponad 115 lat tradycji rzemiosła drzewnego w sercu Gór Izerskich
W malowniczym zakątku Gór Izerskich, w miejscowości Jiřetín pod Bukovou, działa wyjątkowe muzeum zlokalizowane na terenie najstarszej w Czechach, nieprzerwanie czynnej fabryki drewnianych zabawek. Fabryka Detoa, założona w 1908 roku przez Johanna Schowanka, to dziś nie tylko zakład produkcyjny, ale również miejsce, gdzie przeszłość spotyka się z teraźniejszością w postaci fascynującej ekspozycji muzealnej i żywego rzemiosła.
🧸 Zwiedzanie muzeum i fabryki
Podczas wizyty w muzeum odwiedzający przechodzą przez część produkcyjną zakładu i mogą na własne oczy zobaczyć wszystkie etapy tworzenia zabawek:
- sortowanie i przygotowanie drewna, głównie bukowego i klonowego, pochodzącego z okolicznych lasów;
- toczenie elementów na klasycznych tokarkach, często obsługiwanych przez doświadczonych rzemieślników z wieloletnim stażem;
- ręczne malowanie i dekorowanie elementów farbami bezpiecznymi dla dzieci;
- precyzyjny montaż gotowych produktów – od laleczek i figurek po skomplikowane zestawy edukacyjne.
To wszystko odbywa się w działającej fabryce – odwiedzający mogą obserwować prawdziwą, codzienną produkcję.
🖼 Ekspozycja muzealna – historia i design
Muzealna część ekspozycji mieści się w odrestaurowanych wnętrzach przylegających do zakładu i zawiera:
- historyczne eksponaty z początków XX wieku, w tym drewniane guziki, koraliki i komponenty tekstylne, od których zaczynała firma;
- bogatą kolekcję zabawek produkowanych w różnych dekadach XX wieku – klasyczne pociągi, figurki, grzechotki, sortery i gry edukacyjne;
- unikalne modele wojenne (produkcja z czasów II wojny światowej), m.in. miniaturowe czołgi, samoloty i łodzie podwodne, wykonywane dla potrzeb Luftwaffe – unikalne świadectwo przymusowej zmiany profilu produkcji w czasie okupacji;
- stoisko poświęcone Krtečkowi (Krecikowi) – postaci stworzonej przez Zdeňka Milera. Można zobaczyć tu ręcznie wykonywane drewniane zabawki z motywem tej kultowej postaci, które do dziś cieszą się ogromną popularnością w Czechach i za granicą.
🎨 Warsztaty kreatywne i edukacyjne
Dla najmłodszych (i nie tylko!) przygotowano kreatywne warsztaty, podczas których każdy może stworzyć własną zabawkę, pomalować drewnianą figurkę lub wykonać bransoletkę z tradycyjnych koralików Detoa. To świetna okazja, by poczuć się jak rzemieślnik i zabrać do domu własnoręcznie wykonany pamiątkowy przedmiot.
👨👩👧👦 Dla kogo jest to miejsce?
- Rodziny z dziećmi,
- grupy szkolne i przedszkolne,
- miłośnicy zabytków techniki i rzemiosła,
- turyści szukający wyjątkowej atrakcji w Górach Izerskich.
🕒 Godziny otwarcia muzeum i fabryki:
- Poniedziałek – piątek: 08:30–16:00
- Sobota: 10:00–16:00
- Niedziela i święta: według aktualnych informacji na stronie internetowej
👉 Zaleca się wcześniejszą rezerwację zwiedzania, szczególnie dla grup zorganizowanych.
🌐 Strona internetowa i rezerwacje:
📍 www.detoa.cz
📧 Formularz rezerwacji oraz kontakt dostępne są na stronie. Możliwe są także indywidualne zamówienia zajęć i warsztatów.
Albrechtice v Jizerských horách monumentalny grobowiec Johanna Schowanka
Monumentalny grobowiec przemysłowca Johanna Schowanka został wzniesiony w 1935 roku w wydzielonej części cmentarza, zaprojektowanej jako spokojne miejsce refleksji z fontanną i pergolami. Architektura nawiązuje do wczesnochrześcijańskich świątyń i stylu bizantyjskiego.
Kamienna budowla o owalnym planie zwieńczona jest kopułą z krzyżem i otoczona eleganckim założeniem z granitu i piaskowca. Elementem charakterystycznym jest motyw krzyża greckiego, obecny w dekoracjach metalowych i oknach witrażowych. Grobowiec stanowi jedno z najokazalszych dzieł architektury sepulkralnej regionu i przypomina o ważnej roli rodu Schowanków w dziejach Gór Izerskich.
Johann Schowanek – geniusz drewna z serca Gór Izerskich
Johann Schowanek (24 kwietnia 1868, Paseky nad Jizerou – 24 listopada 1934, Jiřetín pod Bukovou) był czesko-niemieckim przedsiębiorcą i wizjonerem, który z surowca tak prostego jak drewno stworzył potęgę przemysłową znaną w całej Europie. Założyciel firmy J. Schowanek, jednej z najnowocześniejszych wytwórni drobnych wyrobów drewnianych w międzywojennej Europie, zapisał się złotymi zgłoskami w historii przemysłu regionu Gór Izerskich.
Młodość i pierwsze kroki
Urodził się w górskiej miejscowości Paseky nad Jizerou, w rodzinie młynarza i rolnika. Już jako młody chłopak wszedł w świat rzemiosła – najpierw jako pomocnik w handlu drewnem swojego dziadka, Antona Pohla, a potem jako zdolny uczeń w sztuce toczenia drewna. Niezwykła techniczna intuicja oraz pasja do usprawniania maszyn sprawiły, że szybko wyszedł poza ramy rzemiosła – był nie tylko wykonawcą, ale też wynalazcą.
Od ognia do sukcesu
W 1896 roku Schowanek wynajął młyn w miejscowości Desná i przekształcił go w mechaniczną tokarnię z własnoręcznie skonstruowanymi maszynami. Choć jego zakład w 1899 roku strawił ogień, nie poddał się – odbudował warsztat i przekształcił go w nowoczesne przedsiębiorstwo. Wkrótce rozpoczął produkcję szpulek dla przemysłu tekstylnego, a potem także koralików, które stały się jego znakiem rozpoznawczym na światowych rynkach.
Imperium w Jiřetínie
Przełomowy moment nastąpił w 1906 roku, gdy Johann Schowanek zakupił teren w Jiřetínie pod Bukovou. Już 1 stycznia 1908 roku ruszyła tam produkcja w nowoczesnej fabryce. Wytwarzano tu między innymi drewniane koraliki, guziki, wyroby z celuloidu i galalitu. W tym czasie powstała też imponująca willa Schowanka – zaprojektowana przez znanego jabloneckiego architekta Roberta Hemmricha – świadectwo pozycji i smaku przemysłowca.
Do firmy w 1921 roku dołączył jego syn, Johann Karl Andreas Schowanek (1905–1964), który wprowadził wiele innowacji i opatentowanych rozwiązań technicznych. Dzięki niemu oferta rozrosła się o biżuterię, smaltowane koraliki, a nawet zabawki z drewna, modele statków i samolotów oraz ozdoby świąteczne.
W latach 30. XX wieku przedsiębiorstwo zatrudniało aż 1000 pracowników i należało do liderów europejskiego przemysłu w swojej branży.
Śmierć i dziedzictwo
Johann Schowanek zmarł 24 listopada 1934 roku. Zgodnie z jego życzeniem spoczął w monumentalnej rodzinnej hrobce na cmentarzu w Albrechticach w Górach Izerskich. Mauzoleum wzniesione w 1935 roku przypomina swoim stylem starochrześcijańskie świątynie – to kamienny symbol przemijania i pamięci, świadczący o znaczeniu rodu Schowanków dla regionu.
Po wojnie – zmierzch i nowe początki
Po II wojnie światowej, w 1945 roku, rodzina Schowanków została wysiedlona z Czechosłowacji. Fabrykę upaństwowiono, a wkrótce zaczęła funkcjonować pod nazwą DETOA Albrechtice – istnieje do dziś jako producent zabawek i wyrobów drewnianych.
Johann Karl próbował odtworzyć rodzinny biznes w austriackim Salzburgu, lecz nigdy nie osiągnął już dawnego sukcesu. Zmarł w 1964 roku w bawarskim Pidingu.
Ciekawostką jest fakt, że firma J. Schowanek posiadała po 1945 roku licencję na produkcję kultowej gry Scrabble na rynek niemiecki i włoski – zanim prawa do niej przejęła firma JW Spear & Sons w 1958 roku
Detoa i nieśmiertelne dziedzictwo Schowanków
Po wysiedleniu rodziny Schowanków i upaństwowieniu fabryki, nowy rozdział historii napisała firma DETOA Albrechtice – jedno z najstarszych istniejących do dziś przedsiębiorstw zabawkarskich w Europie. Nazwa pochodzi od skrótu: Dřevo – TOvarna – Albrechtice. Kontynuując tradycję produkcji drewnianych zabawek, DETOA stała się symbolem jakości i rzemieślniczego kunsztu.
W czasach Czechosłowacji fabryka działała jako jedno z państwowych przedsiębiorstw pod auspicjami ZRN (Závody řemeslné a nábytkářské), a później pod marką TOFA i Tosta. Wytwarzano tam tysiące zabawek: kolorowe koraliki, figurki, kostki domina, koniki na biegunach, grzechotki, a nawet instrumenty muzyczne – do dziś znane są ich drewniane fortepianiki dla dzieci.
W okresie socjalistycznym eksportowano wyroby DETOA do blisko 60 krajów, w tym nawet do USA i Japonii. W PRL-u zabawki z Gór Izerskich były obecne w domach wielu polskich dzieci, choć mało kto zdawał sobie sprawę z ich czeskiego pochodzenia.
Zabawkarskie serce Europy
Region Jablonec nad Nisou (dawniej Gablonz an der Neiße) i jego okolice – w tym Albrechtice, Desná, Jiřetín pod Bukovou i Smržovka – od XIX wieku uchodziły za mekkę wyrobów z drewna, szkła i metalu. Oprócz biżuterii i guzików, produkowano tu również ogromne ilości zabawek eksportowych – od prostych figurek po złożone zestawy konstrukcyjne.
Wiele rodzinnych warsztatów i manufaktur przekształciło się w fabryki. Tysiące ludzi w regionie pracowało przy toczeniu drewna, malowaniu, składaniu części. Koraliki i guziki – specjalność Schowanka – były tak popularne, że na początku XX wieku mówiło się, że „świat nie zna stroju bez guzika z Gablonzu”.
Zabawki z duszą – rękodzieło w epoce automatyzacji
DETOA przetrwała trudne czasy i przeszła udaną prywatyzację po 1989 roku. Dziś działa jako firma rodzinna i nie tylko kontynuuje tradycję, ale także otwiera swoje podwoje dla turystów. Można tu zwiedzić fabrykę z przewodnikiem, zobaczyć ręczne malowanie zabawek, a nawet samemu spróbować złożyć zabawkę podczas warsztatów.
Co ciekawe, DETOA nadal wykorzystuje niektóre maszyny pochodzące z epoki Johanna Schowanka, z początku XX wieku – to swoiste muzeum w ruchu, gdzie historia spotyka się z nowoczesnością.
Muzeum produkcji zabawek
Założyciel firmy, Johann Schowanek, pochodził z Pasek nad Jizerą. Szukając miejsca na swoją działalność, miał dwa warunki: obecność rzeki i linii kolejowej. Takie właśnie warunki spełniał Jiřetín pod Bukovou. Produkcja, która trwa tu nieprzerwanie do dziś, rozpoczęła się 1 stycznia 1908 roku. Początkowo w zakładzie Detoa produkowano koraliki, drewniane paciorki, guziki i inne toczone elementy. Firma szybko stała się najważniejszym producentem w tej branży w całej Europie.
W 1927 roku asortyment został rozszerzony o zabawki. Podczas II wojny światowej właścicielem fabryki był już Schowanek junior. W okresie wojennym zakład przestawił się z produkcji zabawek i wyrobów z drewna na obróbkę metalu. Dla pilotów Luftwaffe wytwarzano precyzyjne modele czołgów, okrętów, samolotów i łodzi podwodnych.
Po wojnie fabryka wróciła do pierwotnego programu produkcyjnego. Rozpoczęto również produkcję mechanizmów do pianin i fortepianów. Drewniane wyroby z wizerunkiem Krecika autorstwa ilustratora Zdeňka Milera są dziś najbardziej rozpoznawalnym produktem firmy.
Fabryka DETOA oferuje zwiedzanie z przewodnikiem, w tym kreatywne warsztaty.
Godziny otwarcia: przez cały rok, pon.–pt. 8:30–16:00, sob. 10:00–17:00, niedziele i święta – szczegóły na stronie: www.detoa.cz
Czy wiesz, że…?
🔸 Firma Schowanek wyprodukowała także pierwsze drewniane jojo eksportowane do USA – jeszcze zanim zabawka stała się światowym hitem.
🔸 W okresie międzywojennym drewniane koraliki Schowanka zdobiły sukienki i torebki kobiet od Berlina po Buenos Aires.
🔸 Schowanek jako jeden z pierwszych w regionie wykorzystywał galalit – tworzywo sztuczne powstałe z mleka (!) – do produkcji biżuterii i ozdób.
🔸 Willa Schowanka w Jiřetínie to dziś chroniony zabytek architektury przemysłowej i willowej, choć przez lata popadała w zapomnienie. Są podejmowane próby jej rewitalizacji.
🔸 Na cześć rodziny Schowanków w 2018 roku w Albrechticach otwarto wystawę stałą o historii fabryki, prezentującą m.in. dawne maszyny, katalogi i… koraliki sprzed ponad 100 lat.
opracował Marek Mozołowski
