Ludzie

Ostatni książę Kurlandii i Semigalii, właściel Księstwa Żagańskiego i czeskiego zamku w Nachodzie.


Ojciec „pani kněžny“ z Babičky poznał blask carskiego dworu i ciężar zesłania

Peter von Biron
Peter von Biron

Peter von Biron (ur. 15 lutego 1724 r. w Mitau (Mitawa , obecnie Jełgawa na Łotwie); zm. 13 stycznia 1800 r. w Gellenau, Hrabstwo Kłodzkie, (obecnie Jeleniów, Dolny Śląsk)) – hrabia Świętego Cesarstwa Rzymskiego, od 24 listopada 1769 r. książę Kurlandii i Semigalii, od 6 kwietnia 1786 r. książę Żagania. W 1792 r. kupił dobra Nachod w Czechach.

W wieku 16 lat musiał razem z rodzicami i swoim młodszym bratem udać się na zesłanie na Syberię, a po roku z polecenia carycy Elżbiety Romanowej (1709-1762) przeniósł się do Jarosławia nad Wołgą. W 1762 r. car Piotr III (1728-1762) zniósł ich zesłanie, a caryca Katarzyna Wielka (1729-1796) mianowała w 1763 r. ojca Petera ponownie księciem Kurlandii. Po jego ustąpieniu w 1769 r. jego następcą został Peter.

Nazywał się Peter Biron i nosił tytuły hrabiego Rzeszy, księcia Kurlandii i Semigalii w latach 1769–1795 oraz księcia żagańskiego w latach 1786–1800. Urodził się 15 lutego 1724 roku w Mitawie (obecnie Jelgava, niem. Mitau, łot. Jelgava) na terenie dzisiejszej Łotwy jako najstarszy syn faworyta i doradcy rosyjskiej carycy Anny Iwanowny – Ernsta Johanna Birona – oraz jego żony Benigny Gottlieby von Trotha.

Jego ojciec, Ernst Johann Biron, obdarzony bezgranicznym zaufaniem carycy Anny Iwanowny, zaczął gromadzić w Rosji najwyższe urzędy państwowe. W Rosji rozpoczęły się wówczas rządy jednego ministra – Birona – a okres ten nazwano „bironowszczyzną”. Od połowy lat 30. XVIII wieku Biron faktycznie sprawował pełnię władzy w Rosji, szybko się bogacił, a jego majątek dorównywał wkrótce majątkowi carskiej rodziny. Słynął z życia na wysokim poziomie i hodowli koni; na carskim dworze organizował polowania, uczty i ekscentryczne rozrywki, wprowadzając modę na przepych i ostentację. Jego rządy cechowały się jednak brutalnością, terrorem i biurokratyczną samowolą, co prowadziło do lokalnych buntów i chłopskich powstań.

Młodość Petr Biron spędził w Sankt Petersburgu. Planowano jego małżeństwo z kuzynką carycy – Anną Leopoldowną, co miało mu zapewnić stałą obecność na carskim dworze. Jednak te plany pokrzyżowała dworska intryga Artemija Wołyńskiego, który w ten sposób zemścił się na jego ojcu. W 1740 roku, po śmierci Anny Iwanowny i pałacowym zamachu stanu, w wyniku którego Anna Leopoldowna objęła władzę jako regentka małoletniego cara Iwana VI, Petr Biron wraz z rodzicami został zesłany na Syberię. Rodzina przebywała tam aż do objęcia władzy przez carycę Elżbietę I Pietrowną, córkę Piotra Wielkiego, która sama przeprowadziła zamach stanu.

Elżbieta złagodziła wyrok Bironów, zamieniając zesłanie na areszt domowy, a rodzina zamieszkała w Jarosławiu nad Wołgą. Dopiero jej następca, car Piotr III, mąż Katarzyny II Wielkiej, pozwolił w 1762 roku Ernstowi Bironowi powrócić do Sankt Petersburga, zwracając mu dawne urzędy i odznaczenia. To oznaczało także zwrot w życiu jego syna Petra, który otrzymał stopień generała majora kawalerii.

Po powrocie Ernsta Birona do władzy w Kurlandii i Semigalii (niem. Kurland und Semgallen, łot. Kurzeme un Zemgale) w 1763 roku, Petr został jego następcą. Formalnie objął rządy w tych księstwach w 1769 roku po abdykacji ojca, tytuł księcia uzyskał w 1772 roku, lecz jako władca okazał się nieskuteczny i prowadził niestabilną politykę. Odziedziczył również wielkie majątki na Śląsku i w Czechach, do których dokupił kolejne posiadłości, m.in. Księstwo Żagańskie (niem. Herzogtum Sagan, obecnie Żagań, woj. lubuskie) w 1786 roku, dobra Nachod (Náchod) w Czechach w 1792 roku, oraz Pałac Czerninów w Pradze w 1796 roku.

Mimo że Petr Biron sporo inwestował w swoje majątki, spędzał wraz z trzecią już żoną – hrabiną Dorotheą von Medem – dużo czasu w podróżach zagranicznych, pozostawiając zarząd swoim administratorom. Ci, działając raczej na swoją korzyść, doprowadzili do tego, że otoczenie Birona zaczęło składać skargi bezpośrednio carycy Katarzynie II Wielkiej. Ta, niezadowolona z jego stosunków z Prusami, wymogła w 1795 roku na Bironie rezygnację z Księstwa Kurlandii, które zostało włączone do Rosji. W zamian otrzymał wysoką dożywotnią rentę państwową w wysokości 100 000 talarów oraz jednorazowe odszkodowanie za utracone majątki w wysokości 2 milionów rubli. Od tego czasu Petr Biron mieszkał na zmianę w Berlinie i na swoich śląskich posiadłościach.

W grudniu 1799 roku zachorował i przeniósł się z zamku w Náchodzie do pobliskiego zamku w Jeleniowie (niem. Gellenau, dziś Jeleniów k. Kudowy-Zdroju), gdzie wynegocjował pobyt u lekarza von Mutia, którego rodzina była właścicielem zamku. Odwiedziła go tam żona, księżna Dorothea, z ich czterema córkami, jak się okazało – w przeczuciu zbliżającej się śmierci. 6 stycznia 1800 roku książę sporządził testament, a 13 stycznia tegoż roku zmarł. Jego ciało zostało przewiezione do Żagania i pochowane w krypcie pod wieżą tamtejszego Kościoła Łaski (niem. Gnadenkirche).

Petr Biron znalazł pośrednio miejsce także w literaturze czeskiej. Z dwóch pierwszych małżeństw nie doczekał się potomstwa, lecz z trzeciego urodziła się Kateřina Vilemína Zaháňská (Wilhelmina Żagańska), żona księcia Juliusa Armanda de Rohan-Guéménée, później księcia Wasilija Trubeckiego oraz hrabiego Karla von Schulenburg-Vitzenburga, a także kochanka księcia Metternicha. W Czechach znana jest jako pani kněžna z powieści „Babička“ Boženy Němcowej. Według niektórych badaczy matką pisarki mogła być siostra Wilhelminy – Dorothea.

Sama postać Petra Birona została ukazana przez czeskiego pisarza Aloisa Jiráska w powieści „Na dvoře vévodském“, gdzie przedstawiono go jako dobrotliwego i troskliwego pana swoich poddanych. Jirásek sugestywnie opisał życie na zamku w Náchodzie latem 1799 roku, a także poprzez wspomnienia i opowieści krewnych księcia stworzył pełny obraz jego osoby.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *