Na końcu świata. Historia zaginionej wsi Groß Iser w sercu Gór Izerskich – Chatka Górzystów

Jeśli kiedyś twoje kroki zaprowadzą cię na Halę Izerską – czy to w szumie letnich traw, czy w ciszy skrzypiącego śniegu – zatrzymaj się na chwilę. Usiądź na progu Chatki Górzystów, wypij gorącą herbatę z sokiem malinowym i pozwól sobie na zadumę. Miejsce, które dziś postrzegamy jako przystanek na szlaku rowerowym, pieszym czy narciarskim, ma swoją długą, piękną i dramatyczną historię.

Kiedy stoisz na skraju Hali Izerskiej, tuż przy szlaku z Orla, świat wydaje się cichszy, bardziej rozległy, jakby oddychał innym rytmem. Łagodne fałdy torfowiska, poprzecinane wstążkami Izery, Kobyły i Jagnięcego Potoku, prowadzą wzrok w dal, aż po granice widzialnego. Tam, gdzie kończy się dolina, kończy się też znany świat. Za tamtymi wzgórzami, jak mawiają niektórzy, są już tylko żółwie trzymające płaską ziemię, a dalej — bezkresny kosmos.

W tym odludnym krajobrazie, w jednym z najmroźniejszych miejsc w Polsce, stoi samotnie budynek o czerwonym dachu. Dziś znamy go jako Chatkę Górzystów. Dawniej była to Neue Iserschule — Nowa Szkoła. To jedyny ocalały ślad po wsi Groß Iser (pol. Izera), położonej 830 m n.p.m. w samym sercu Gór Izerskich.

Baedeker w 1938 r. opisywał tę miejscowość jako:

„Groß-Iser (830 m n.p.m.; (gasth[aus]:
Imiß-Iser-Haude, 10 łóżek, Pensja 5½–6 marek dziennie;
Isermühle, 12 łóżek, Pensja 4½–5 marek dziennie;
Haus Lafeldt, przy Korsthausie, 12 łóżek, Pensja 3,80–4,20 marek dziennie;
Schihotel Groß-Iser, 15 łóżek, 30 legowisk) –
spokojna, prosta osada górska w sercu Gór Izerskich, często odwiedzana również przez narciarzy ze względu na długi czas zalegania śniegu (brak wyciągów narciarskich).
Małe domki z drewna, zamieszkane przez ludzi utrzymujących się z pracy w lesie i hodowli bydła, leżą rozproszone na szerokim, wysokogórskim torfowisku, poprzecinanym ciemnymi zaroślami kosodrzewiny, między łagodnymi wzniesieniami Wysokiego i Środkowego Grzbietu Izerskiego.”

Baedeker przemilczał wiele – choćby to, że we wsi znajdowało się również schronisko młodzieżowe, a trzy główne baudy (Isermühle-Gebirgsbaude, Groß-Iser-Baude i Schihof Groß-Iser) były przebudowanymi wiejskimi gospodarstwami, dostosowanymi do potrzeb turystyki przez Niemieckie Towarzystwo Schronisk Młodzieżowych. Projektował je architekt Günter Nitschke z Wrocławia – ale w przewodniku Baedekera nie było miejsca na tych, których nie stać było na pensję dzienną.

Mieszkańcy Groß Iser żyli skromnie, ale dumnie. Praca w lesie i hodowla bydła stanowiły podstawę ich bytu. Zimą dorabiali jako przewodnicy i gospodarze schronisk. Wieś była rozproszona – domy nosiły własne nazwy i numery.

Cisza pośród ruin

10 maja 1945 roku Groß Iser została zajęta przez Armię Czerwoną. Już następnego dnia radziecki żołnierz zastrzelił Paula Hirta — właściciela Groß-Iserbaude. Jego grób znajduje się wciąż na Hali. Pozostali mieszkańcy, którzy nie zdążyli uciec, zostali przesiedleni do Bad Flinsberg — dzisiejszego Świeradowa-Zdroju. Wieś została objęta zamkniętym pasem przygranicznym. W latach 50. zniszczono wszystkie zabudowania poza jedną szkołą. Do dziś po dawnej osadzie pozostały tylko fundamenty domostw i złamane jabłonie pośród torfowisk.

Pamięć i trwanie

Groß Iser przestała istnieć. Nie ma już tętniącej życiem wsi, dzieci uczących się w szkole, mleka z izerskich krów, ani zapachu siana. Pozostała tylko Chatka Górzystów i cisza — głęboka, przejmująca, prawdziwa.

Stając wśród torfowisk, możesz jeszcze dostrzec porozrzucane kamienie fundamentów, które milczą o dawnych losach. A jednak każda z tych ruin to nie tylko cegła — to ślad po kimś, kto tu żył, pracował, kochał, cierpiał, zginął.

W tym miejscu kończy się nie tylko droga. Kończy się też historia, której nie wolno nam zapomnieć.

Dawni mieszkańcy Izery

Dzięki działalności stowarzyszenia Bund der Deutschen in Böhmen e.V., reprezentującego niemiecką mniejszość narodową w Czechach, powstał wartościowy projekt dokumentujący losy dawnych mieszkańców przygranicznych terenów – w tym również osady Izera.

Portal deutschboehmen.de to niemieckojęzyczne kompendium wiedzy o historii i kulturze Niemców sudeckich (Deutschböhmen). Serwis zawiera opisy nieistniejących dziś miejscowości, archiwalne fotografie, dawne trasy turystyczne oraz materiały genealogiczne, stanowiąc cenne źródło informacji o niemieckim dziedzictwie kulturowym w północnych Czechach i w regionach przygranicznych, takich jak Góry Izerskie.

Groß Iser była miejscowością należącą do gminy Bad Flinsberg (obecnie Świeradów-Zdrój), w powiecie Löwenberg (obecnie powiat lubański), w rejencji Liegnitz (obecnie Legnica) na Dolnym Śląsku, domy i ich mieszkańcy:

Adler, Ewald – leśniczówka (Forsthaus) Ewald Adler był najprawdopodobniej leśniczym zamieszkującym w budynku leśnictwa.
Pałacyk myśliwski hrabiego Schaffgotscha (Jagdschloss des Grafen Schaffgotsch) Reprezentacyjna siedziba myśliwska należąca do rodu Schaffgotschów – właścicieli rozległych terenów w Karkonoszach i Górach Izerskich.
476 Lafeld, Max Bez przydomka – tylko nazwisko i imię. 213 Neumann, Hermann 308 Neumann, Gustav Dwie osoby o tym samym nazwisku – zapewne krewni, np. ojciec i syn lub bracia.
209 Männich, Fritz, „Lobel” Przydomek „Lobel” – może być zdrobnieniem lub lokalnym przezwiskiem. Znaczenie niejednoznaczne.
208 Schmidt, Walter Schmidt = kowal – popularne niemieckie nazwisko zawodowe.
210 Kraus, Erich, „Richtergustav” „Richtergustav” = „sędzia Gustaw” – zapewne odniesienie do ojca Gustava, który pełnił rolę sędziego lub miał poważanie w lokalnej społeczności.
211 Hirt, Paul, Groß-Iserbaude „Groß-Iserbaude” – pensjonat turystyczny, jeden z większych domów osady.
341 Scholz, Ernst Bez przydomka – typowe nazwisko niemieckie.
505 Junker, Otto Bez przydomka – nazwisko wskazuje na możliwe powiązania ze szlachtą (Junker = drobny szlachcic), choć mogło być też tylko nazwiskiem.
224 Kraus, Johann, „Haus Raupach” „Haus Raupach” = „dom Raupacha” – nazwa domu odziedziczona po wcześniejszym właścicielu, Raupachu.
212 Leder, Willi, „Stiebelmann” „Stiebelmann” = „człowiek od butów” – możliwe, że szewc albo osoba handlująca obuwiem.
303 Richter, Karl, „Mühlkarl” „Mühlkarl” = „Karl od młyna” – prawdopodobnie związany z młynem (niem. Mühle). Stara szkoła izerska (Alte Iserschule) Stara szkoła działająca w Gross Iser.
520 Nowa szkoła izerska (Neue Iserschule) Nowszy budynek szkolny, być może powstały w okresie międzywojennym.
519 Dom żandarma (Landjägerhaus) Siedziba lokalnego żandarma (Landjäger = funkcjonariusz wiejskiej policji lub straży porządkowej). to niemieckie określenie, które dosłownie oznacza „dom żandarma” lub „posterunek żandarmerii”. W kontekście Gór Izerskich i dawnych miejscowości przygranicznych (takich jak Groß Iser/Wielka Izera) termin ten odnosił się zazwyczaj do niewielkiego budynku mieszkalno-służbowego, w którym stacjonował żandarm (Landjäger) – przedstawiciel wiejskiej policji porządkowej w monarchii habsburskiej i Cesarstwie Niemieckim. W pobliżu granicy (np. w Górach Izerskich między Prusami a Czechami) Landjägerhaus mógł również służyć jako punkt obserwacyjny i kontrolny wobec przemytu, nielegalnych przekroczeń granicy czy ruchu turystycznego. W przypadku miejscowości turystycznych (jak Groß Iser), Landjäger miał również funkcję utrzymywania porządku wśród gości i miejscowej ludności, a czasem współpracował z leśniczym lub strażą graniczną.
225 Möhwald, Anna, „Wendel” „Wendel” – być może przydomek pochodzący od imienia męża lub przodka, np. Wendelin lub Wendel.
323 Richter, Wilhelm, Isermühle „Isermühle” = „Młyn Izerski” – zapewne właściciel lub młynarz w młynie położonym nad Izerą.

Numery od 214 do 219 oraz numer 339 tworzyły tzw. „Pierścień Isery” („Iserring”).

214 Wilhelm Gläser, „Mischerlieb” (przydomek, prawdopodobnie lokalna ksywka bez jednoznacznego tłumaczenia)
215 Ernst Preißler, „Gotelheinrich” (przydomek – możliwe odniesienie do imienia lub miejsca, znaczenie niejasne)
216 Paul Hielscher, „Schmidtseff” („kowalski Józek” – od „Schmidt” = kowal, „Seff” jako forma imienia Josef)
217 Hermann Sender, „Kürassier” („Kirasjer” – odniesienie do kawalerii, być może dawny żołnierz)
218 Alexander Haupt – schronisko młodzieżowe (Jugendherberge)
219 Gustav Hirt, „Spandauer” (przydomek wskazujący na pochodzenie ze Spandau, dzielnicy Berlina)
339 Gustav Junker, „Steinhaus” („Kamienny dom” – możliwe odniesienie do typu zabudowy)
509 Zollhaus 1 – budynek straży celnej
510 Zollhaus 2 – budynek straży celnej
222 Johann Preisler
221 Steckel – dom został rozebrany
220 Wilhelm Häusler, „Häuslerschuster” („szewc Häuslerów” – przydomek związany z zawodem)
331 Richard Häusler
332 Albert Hollmann
315 Anna Hollmann, „Kriegelfritz” (przydomek, możliwe odniesienie do osoby lub wojny – „Krieg”)
330 Willi Steckel
322 Reinhold Steckel, „Schweinsloch” („świńska jama” – prawdopodobnie lokalna nazwa miejsca lub przezwisko)
223 Gustav Steckel, „Kobelwiese” („łąka Kobla” – możliwe odniesienie do lokalizacji domu)
336 Erdmann Steckel, „Kobelwiese” – j.w., ten sam przydomek

Wspomniana lista wymienia też mieszkańców wsi Izera poległych na wojnie.
Gläser, Heinrich – Iserkamm, żołnierz, urodzony w Groß Iser 2.1.1898, zmarł w sowieckiej niewoli wojennej w marcu 1946 w Kijowie
Hohmann, Paul – Iserkamm, poległ
Sender, Richard – Schwedlersplan, starszy szeregowiec, urodzony w Groß Iser 20.5.1916, poległ 18.9.1941 w szpitalu wojennym 4/531 Smoleńsk
Adolf, Alfred – Schwedlersplan, poległ
Neumann, Paul – Groß Iser, poległ
Neumann, Willi – Groß Iser, poległ
Hirt, Willi – Groß Iser, zaginął
Junker, Oskar – Groß Iser, poległ
Fischer, Willi – Groß Iser, poległ
Möhwald, Richard – Groß Iser nr 225, urodzony 27.10.1908, zaginął od 1.3.1944 w rejonie Newel, 100 km na północ od Witebska (Gerassimowa / Kotowo / Wodjaniki)
Gläser, Heinz – Groß Iser, zaginął
Preißler, Heinz – Groß Iser nr 215, sierżant, urodzony 26.4.1914, zaginął od 1.1.1945 w rejonie Tarnowskich Gór
Sender, Hermann Heinrich – Groß Iser (Lennenberg), urodzony 11.2.1902, zmarł 28.5.1945, pochowany na cmentarzu wojennym w Bad Kreuznach, Lohrer Wald, grób nr 199
Häusler, Helmut – kapral, urodzony 31.10.1922 w Groß Iser, poległ 19.11.1943 w rejonie Orszy na Białorusi, w 1. Zmotoryzowanej Kompanii Sanitarnej/18
Hollmann, Eckhard – Groß Iser nr 332, kapral, urodzony 15.9.1923 w Bad Flinsberg, poległ 28.7.1944 w Kompikes, ok. 20 km na południowy wschód od Kowna (Kaunas)
Zimmermann, Herbert – Groß Iser, poległ
Kraus, Erich – Groß Iser, zamordowany
Neumann, Walter – Groß Iser, zmarł w lazarecie
Hirt, Paul – Groß Iser, zastrzelony przez sowieckiego żołnierza
Möhwald, Willi – Groß Iser nr 225, urodzony 8.11.1911 w Bad Flinsberg, poległ 31.7.1941 w Wolutinie, pochowany na cmentarzu wojennym w Smoleńsku – Nishnjaja Dubrowinka
Adler, Ewald – do 1945 leśniczy w Groß Iser, zginął w sowieckim obozie pracy koło Lubania