Tapper z Wielkiej Izerki
Tapper z Wielkiej Izerki
W połowie XIX wieku, gdy pośród izerskich szczytów rozbrzmiewało jeszcze echo dawnych wierzeń i szeptów o tajemnych praktykach, żył w Wielkiej Izerce człowiek, którego imię budziło grozę – Tapper. Pochodził z rodu, który od pokoleń zamieszkiwał tę odludną krainę i trudnił się kłusownictwem. Mówiono o nich, że zawarli pakt z samym diabłem, dzięki czemu posiedli niezwykłe moce – umiejętność zaklinania zwierzyny, unikania pościgu i wykonywania kul czarów.
Tapper, najstarszy z rodu, był człowiekiem dzikim i odważnym, znanym zarówno po stronie pruskiej, jak i austriackiej. Leśnicy śledzili go bez skutku, a strażnicy celni obu państw próbowali go pochwycić za przemytniczy proceder. Legenda głosiła, że wystarczyło, by raz wypalił z rusznicy w głąb boru, a zaraz potem na jego drodze pojawiała się sarna lub jeleń – trafiony kulą odlanym w rytuale pełnym zaklęć i dziwnych słów.
Z biegiem lat Tapper popadł jednak w obsesję. Coraz bardziej zatracał się w lekturze tajemniczych ksiąg, szczególnie tzw. Szóstego i Siódmego Księgi Mojżeszowej, które rzekomo zawierały wiedzę o przyzywaniu duchów i zaklinaniu rzeczywistości. Lecz czytanie tych ksiąg nie było łatwe – wymagało opanowania sztuki czytania wspak, której Tapper nie potrafił pojąć. Umysł jego począł się zaciemniać.
Wkrótce upiory, które próbował przyzwać, zaczęły go nawiedzać. Zaniechał kłusownictwa, a jego żona w rozpaczy spaliła cały zapas prochu i ołowiu. Ale szaleństwo Tappera pogłębiało się. W przypływach furii stawał się nie do opanowania – trzech mężczyzn nie potrafiło go utrzymać. Skuto go więc w łańcuchy i przykuto do łóżka. Umarł przy nowiu księżyca – czasie o wielkim znaczeniu dla ludzi wierzących w moce nieczyste.
Po jego śmierci chata przeszła w ręce młodszego towarzysza, znanego jako Lobel – równie biegłego w sztuce kłusownictwa. Lecz dom był nawiedzony. Ktokolwiek próbował zasnąć na piecu lub ławie przy kominie, był strącony przez niewidzialną siłę.
Lobel, choć nieobcy zaklęciom i magicznym rytuałom, w końcu przeszedł na stronę prawa. Leśny inspektor zatrudnił go jako strażnika leśnego, by skierować jego energię przeciwko dawnym kompanom. Lobel znał każdy podstęp i każdy zakamarek izerskiego boru. Dzięki niemu jeden z najgroźniejszych kłusowników – który przez wiele nocy był przez niego śledzony – w końcu sam stawił się u strażnika i rzucił broń u jego stóp, prosząc o spokój.
Ale nawet dawny czarownik nie był wolny od pokus. W tajemnicy spożył magiczny napój, który miał wzmóc jego siły. Zamiast tego ciężko zachorował. Dopiero przypadkowe spotkanie z wiejską staruszką, która ostrzegła, że Lobel „czyta zakazane księgi”, naprowadziło lekarza na właściwy trop.
Mimo wszystko Lobel cieszył się uznaniem – nawet u hrabiego Schaffgotscha, który niejednokrotnie pozwalał mu nieść siebie na rękach przez potok Lämmerwasser, by skrócić drogę na polowanie. Jednak z czasem siły opuściły i jego. Gdy zbliżał się kres, odwiedził go dawny towarzysz łowów. Zapytany, czy korzysta z opieki lekarskiej, odpowiedział:
— Jo, u Plützingsläbena.
— A kto to taki?
— Aaa… za wojny to był jeneral, a tera to doktor pod Flinsbargiem. Z tym Dukterem Siebeltem to już nie ma co… za stary. Ale taki jeneral, to może wszytko!
Miał na myśli generała-lekarza von Bültzingslöwen.
Wkrótce potem na cmentarzu w Flinsbergu rozbrzmiał sygnał myśliwski – „Jagd vorbei!”. Polowanie się skończyło. I dla Lobla.
Przypisy:
- Wielka Izerka (Groß Iser) – nieistniejąca już osada pasterska i myśliwska położona wysoko w Górach Izerskich, dziś na terenie Czech. Została wysiedlona i zniszczona po 1945 roku.
- Szósta i Siódma Księga Mojżeszowa – apokryficzne pisma okultystyczne, popularne w Europie od XVIII wieku, rzekomo zawierające zaklęcia i instrukcje magiczne. Często łączone z folklorem górskim i legendami o czarownikach.
- Freikugeln (wolne kule) – w niemieckim folklorze kulki z broni palnej odlewane w rytuale magicznym, które zawsze trafiają do celu. Motyw ten spopularyzowała opera Der Freischütz Carla Marii von Webera (1821).
- Lämmerwasser – strumień w Górach Izerskich, trudny do przebycia bez mostu, zwłaszcza w czasie wiosennych roztopów.
- Flinsberg (Bad Flinsberg) – dzisiejszy Świeradów-Zdrój, znane uzdrowisko w polskiej części Gór Izerskich.
- Dr. Siebelt – w tekście najprawdopodobniej lekarz uzdrowiskowy w Świeradowie-Zdroju, być może autor wspomnień lub opowiadań o dawnych mieszkańcach Izerki.
- Dr. von Bültzingslöwen – historyczna postać; generał-lekarz (Generaloberarzt) służący w armii niemieckiej, później związany z praktyką lekarską w regionie śląskim.
Opowieść o Tapperze z Wielkiej Izery.
Izera (niem. Gross Iser) – uroczysko-dawna miejscowość na Hali Izerskiej, w południowo-zachodniej cześci Gór Izerskich.
Do obecnych czasów z całej wsi pozostał tylko budynek dawnej szkoły w kórym dziś mieści się schronisko Chatka Górzystów.
Jahrbuch des deutschen Gebirgsvereins für das Jeschken- und Isergebirge wydawany w latach 1891-1941 w Libercu (Reichenberg)
Wydanie 5 z 1895 roku zamieszcza Die Sagen von den Tappern napisaną przez Adalberta Pohla (1861-1897)
Saga o Tappersach
Podania o Tapperach
Na podstawie tekstu Adalberta Pohla z Wurzelsdorf (przełumaczenie i opracowanie: …)
W zaginionej wśród górskiej dziczy wsi Wielki Izer (niem. Groß-Iser), poślubionej dolinie rzeki Izerki na pograniczu Gór Izerskich, krążyły dawniej opowieści o tajemniczej postaci zwanej Tapperem. Był to człowiek budzący postrach i fascynację zarazem — rozbójnik, kłusownik, ale i znawca czarnej magii. Niniejszy tekst przybliża sześć zachowanych podań o nim, zapisanych przez niemieckiego autora z Wurzelsdorfu (dziś Wysoka, k. Świeradowa-Zdroju).
1. Tajemne pieczęcie i trzy pytania
Tapper opanował sześć pieczęci tajemnej wiedzy, lecz nie zdołał odpowiedzieć na trzy pytania, które zadało mu słońce. Gdyby tego dokonał, osiągnąłby nieśmiertelność — lub, według innej wersji legendy, zyskałby zdolność stawania się niewidzialnym. Ponieważ mu się to nie udało, zginął.
2. Spotkanie z białym zającem
Pewnej nocy Tapper przemierzał las, gdy ujrzał białego zająca. Ogarnął go strach, chciał zawrócić, lecz okolica wydała mu się nagle obca. Błąkał się po bagnach, aż ujrzał grupę dzieci tańczących wokół krzewu. W jego centrum stał… jego sobowtór. Choć jego nogi zdawały się być przykute do ziemi, zebrał się na odwagę i strzelił z flinty. Zjawa zniknęła, a przed Tapperem ukazał się dom. Nazajutrz odkrył, że jego broń nadal była załadowana. Wkrótce zmarł w więzieniu w Lwówku Śląskim, gdzie trafił jako podejrzany o morderstwa na podróżnych i leśnikach.
3. Kule z pieca
Gdy żołnierze i leśnicy przyszli aresztować Tappera, jego żona wrzuciła do pieca ciężki kloc drewna. Wkrótce wypłynął z niego strumień ołowiu. Okazało się, że Tapper ukrywał w nim kule i proch. Dzięki duchowi opiekuńczemu domu, proch się nie zapalił, chroniąc dom przed kolejną tragedią.
4. Czaszka z Polubna
Syn Tappera odziedziczył księgi ojca i sam parał się czarną magią. Podczas próby odlewania „czarodziejskich kul” przez oczodoły czaszki wykradzionej z cmentarza w Polubnie (niem. Polaun), ołów eksplodował i poparzył mu twarz. Następnego dnia zakopał czaszkę, ale ta wracała — pojawiając się na piecu i śmiejąc się szyderczo. Ostatecznie wyniósł ją z powrotem na cmentarz. Gdy w jego domu nocowali przemytnicy, czaszka ponownie się pojawiła, wzbudzając ich paniczną ucieczkę. Dopiero mędrzec z Lwówka Śląskiego zdołał uwięzić przeklęty przedmiot w „czarnym stawie”.
5. Co zakopał ojciec
Z lektury ksiąg Tapper dowiedział się, że „w jego piwnicy znajduje się coś, co wystarczy mu do końca życia”. Mężczyzna miał nadzieję na skarb, ale zamiast niego odkopał… rękę trupa. Pojawiła się zjawa i ostrzegła, by nie szukał dalej. Tapper zasypał piwnicę i wkrótce zmarł.
6. Ostatnie chwile
Na łożu śmierci Tapper prosił sąsiadów, by zabili ducha, który nad nim czuwał i pił jego serce. Wskazał miejsce, gdzie się znajdował. Jeden z obecnych wykonał trzy cięcia w powietrzu. Przy trzecim Tapper zmarł.
Komentarz redakcyjny:
Wielość motywów magicznych — od pieczęci tajemnej wiedzy, przez czarodziejskie kule, po błękitne zjawy — wskazuje na silne powiązania legendy Tappera z folklorem Gór Izerskich i okolic. Czarne stawy, czaszki, błąkanie się po bagnach i sny na jawie — wszystko to wpisuje się w nastrojową aurę regionu, który do dziś przyciąga miłośników tajemnic i historii z dreszczykiem.
Współczesna turystyka może wykorzystać te lokalne legendy jako inspirację do szlaków tematycznych czy nocnych spacerów z pochodniami — śladami Tappera.
Opera Wolny Strzelec – mogła być inspirowana historią Tappera.
Według niektórych autorów historia Tappera miała być inspiracją do opery Wolny strzelec (Der Freischütz) – Carla von Webera do libretta napisanego przez Friedricha Kinda.
Libretto opery Der Freischütz autorstwa Friedricha Kinda czerpie bezpośrednio z ludowej, „upiornej” opowieści Der Freischütz, zamieszczonej w antologii Gespensterbuch Augusta Apela i Friedricha Launa (1810) esat.sun.ac.za. Kind znacząco zmodyfikował oryginał: przeniósł akcję do Czech po wojnie trzydziestoletniej, wprowadził postać Eremity jako ratunek dla bohaterów i zmienił tragiczny finał na szczęśliwy, zgodny z duchem niemieckiego romantyzmu Wikipedia – Die freie Enzyklopädie. Całość osadzona jest w scenerii przyrody i folkloru, ze znanym motywem „wolnych kul” oraz sabatem w Wilczej Jaskini, co wzmocniło narodowy charakter dzieła i wykorzystanie tematów ludowej muzyki Kids encyclopedia facts from Kiddle.
1. Źródło literackie: Gespensterbuch
Według Library of Congress, fabuła opery oparta jest na opowiadaniu z Gespensterbuch Augusta Apela i Friedricha Launa, zbiorze ludowych legend i opowieści o duchach opublikowanym w 1810 roku The Library of Congressesat.sun.ac.za.
Pierwotna historia „Der Freischütz” ukazuje listonosza Wilhelma (w operze przemianowanego na myśliwego Maksa), który przy pomocy magicznych kul, wylanych w sabacie, ma zapewnić sobie zwycięstwo w próbnym strzale, lecz trzy kule trafiają w ręce diabła Wikipedia – Die freie EnzyklopädieWikipedia – Die freie Enzyklopädie.
2. Adaptacja Friedricha Kinda
Friedrich Kind, wieloletni współpracownik Webera i prawnik z Drezna, w 1817 roku wybrał z dostarczonego mu przez Carla Marię von Webera stosu tekstów właśnie opowieść Apela jako fundament libretto Wikipedia – Die freie EnzyklopädieWikipedia – Die freie Enzyklopädie.
Do oryginalnej, tragicznej historii Kind dodał postać Eremity jako boskiego ratownika, przeniósł miejsce akcji na pogranicze czesko–niemieckie i złagodził zakończenie, czyniąc je „zwycięskim i pogodnym” Wikipedia – Die freie Enzyklopädie.
Dzięki tym zmianom powstało pierwsze znaczące dzieło niemieckiej opery romantycznej, ukierunkowanej na rodzimy folklor i sacrum natury periodicos.ufba.brWikipedia – Die freie Enzyklopädie.
3. Elementy romantyczne i ludowe
Romantyczna fascynacja nadprzyrodzonym i dziką przyrodą jest najpełniej wyrażona w słynnej scenie Wilczej Jaskini, która przyniosła operze reputację „operowego dreszczowca” BachtrackKids encyclopedia facts from Kiddle.
Melodie i chóry czerpią z tradycji niemieckiej muzyki ludowej, wzmacniając atmosferę autentycznego, wiejskiego misterium Kids encyclopedia facts from Kiddle.
Ponadto librettystyczne wzory, takie jak elementy deus ex machina (Zbawca–Eremita), nawiązują stylistycznie do popularnych wcześniej „Märchenopern” w duchu utworów Mozarta i Schikanedera Wikipedia – Die freie Enzyklopädie.
4. Dziedzictwo i wpływy
Dzieło Kind–Weber stało się wzorem dla kolejnych oper opartych na legendach, a motyw wolnych kul przeniknął do literatury i muzyki (np. Straussowska polka Freikugeln z 1868) Wikipedia – Die freie Enzyklopädie.
Libretta oparte na ludowych „historiaschauer” z Gespensterbuch zainspirowały też późniejsze adaptacje sceniczne i literackie, w tym słynne The Black Rider Toma Waitsa i Roberta Wilsona
