Towarzystwo Karkonoskie (Der Riesengebirgsverein)
Der Riesengebirgsverein – Strażnik dziedzictwa Karkonoszy
Der Riesengebirgsverein (Towarzystwo Karkonoskie) to jedno z najważniejszych niemieckich stowarzyszeń krajoznawczych i górskich, które odegrało kluczową rolę w popularyzacji turystyki w Karkonoszach oraz ochronie dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego tego wyjątkowego pasma górskiego. Założone w 1880 roku, Towarzystwo przez dekady kształtowało tożsamość regionu, a jego spuścizna widoczna jest do dziś — zarówno w niemieckich wspomnieniach o „sudetendeutscher Heimat”, jak i w krajobrazie turystycznym polsko-czeskich Karkonoszy.
Początki i rozkwit
Towarzystwo powstało w czasach, gdy idea zorganizowanej turystyki nabierała popularności w całej Europie. Niemieccy miłośnicy gór — inspirowani romantycznym duchem XIX wieku — zaczęli coraz liczniej odwiedzać Riesengebirge (Karkonosze), urzeczeni ich dzikim pięknem, legendami o Duchu Gór (Rübezahl), oraz alpejskimi krajobrazami.
Der Riesengebirgsverein zrzeszał ludzi z całych Niemiec, przede wszystkim ze Śląska. W okresie międzywojennym liczył aż 15 000 członków. Jego działalność obejmowała:
- budowę i utrzymanie szlaków turystycznych (ok. 3000 km),
- wznoszenie schronisk górskich (m.in. Hampelbaude, Schlingelbaude),
- tworzenie i prowadzenie muzeów regionalnych w Hirschberg (Jelenia Góra) i Hohenelbe (Vrchlabí),
- działalność edukacyjną i wydawniczą (mapy, przewodniki, czasopisma).
Turystyka z sercem i rozumem
Towarzystwo nie tylko ułatwiało dostęp do gór, lecz również promowało postawę pełną szacunku wobec przyrody i tradycji regionu. Działało na rzecz zachowania śląskich zwyczajów, języka, architektury i folkloru, tworząc rodzaj kulturowego „skarbca”, z którego korzystać mogły kolejne pokolenia. Wspierano także naukowców, artystów i literatów zafascynowanych Karkonoszami – takich jak Carl Hauptmann, Wilhelm Bölsche czy Paul Keller.
Zanik i kontynuacja tradycji
Po 1945 roku, wraz z przesunięciem granic i wypędzeniem niemieckiej ludności ze Śląska, działalność Towarzystwa w jego pierwotnej formie ustała. Schroniska przeszły w polskie ręce, a wiele pamiątek i dokumentów uległo rozproszeniu lub zniszczeniu.
Jednak Der Riesengebirgsverein nie przestało istnieć. Przeniesiono jego siedzibę do Forchheim (Oberfranken) w Niemczech Zachodnich. Tam kontynuowano działalność dokumentacyjną, archiwizując pamięć o dawnym Śląsku, organizując spotkania byłych mieszkańców regionu i wydając czasopismo „Schlesische Bergwacht”. Wspomnienia, fotografie i opisy z tamtego czasu stanowią dziś cenne źródło wiedzy o przedwojennych Karkonoszach.
Dziedzictwo dziś
Choć Der Riesengebirgsverein jest dziś organizacją o znacznie mniejszym zasięgu, jego idea przetrwała. Współcześnie zarówno w Polsce, jak i w Czechach oraz Niemczech, rośnie zainteresowanie wspólnym dziedzictwem Karkonoszy. Śladami Towarzystwa podąża wiele inicjatyw: renowacja starych szlaków, tłumaczenie niemieckich źródeł, wspólne projekty transgraniczne i festiwale kultury śląskiej.
Towarzystwo, choć dziś bardziej symboliczne, wciąż reprezentuje ideę budowania mostów ponad granicami — w duchu miłości do gór, przyrody i historii.
Ten krótki artykuł niech będzie zachętą to przeczytania szerszej publikacji na stronie www.goryizerskie.pl
Austriackie Towarzystwo Karkonoskie Österreichischer / Deutscher Riesengebirgsverein (OeRGV / DRGV) – Strażnicy czeskich Karkonoszy
Wśród licznych organizacji turystycznych, które w XIX i na początku XX wieku działały na terenie Sudetów, szczególne miejsce zajmuje Österreichischer Riesengebirgsverein (Austriackie Towarzystwo Karkonoskie), po 1918 roku znane jako Deutscher Riesengebirgsverein (Niemieckie Towarzystwo Karkonoskie) — w skrócie OeRGV lub DRGV. Ta niemiecka organizacja, aktywna w latach 1880–1945, odegrała ogromną rolę w rozwoju turystyki oraz ochronie przyrody w czeskiej części Karkonoszy i sąsiednich pasmach górskich.
Początki: Karkonosze jako cel turystyczny
Założenie Towarzystwa w 1880 roku było odpowiedzią na rosnące zainteresowanie Karkonoszami, szczególnie ze strony niemieckojęzycznych mieszkańców Austro-Węgier, dla których region ten stanowił dostępny i malowniczy cel wycieczek. Już wtedy Karkonosze były znane z legendy o Rübezahl (Liczyrzepie), pięknych panoram i dobrze rozwiniętej sieci schronisk.
Pierwotna nazwa – Österreichischer Riesengebirgsverein – odzwierciedlała austriacką przynależność polityczną regionu. Po 1918 roku, gdy powstała Czechosłowacja, Towarzystwo przekształciło się w Deutscher Riesengebirgsverein, zachowując jednak ciągłość działalności i struktur.
Działalność i osiągnięcia
Celem OeRGV / DRGV była promocja turystyki pieszej i górskiej, a także ochrona krajobrazu i kultury regionu. Towarzystwo:
- zakładało i znakowało szlaki turystyczne,
- budowało i utrzymywało schroniska górskie oraz punkty widokowe,
- prowadziło działalność edukacyjną – organizując odczyty, konkursy fotograficzne, wydając mapy, przewodniki i broszury,
- dokumentowało historię i przyrodę regionu,
- współpracowało z lokalnymi społecznościami niemieckimi w Karkonoszach, Górach Izerskich, a także Górach Orlickich.
Towarzystwo miało liczne oddziały lokalne, m.in. w Hohenelbe (Vrchlabí), Schreibendorf (Špindlerův Mlýn), Trautenau (Trutnov) i Reichenberg (Liberec). Jego członkami byli zarówno entuzjaści górskich wędrówek, jak i artyści, nauczyciele, naukowcy oraz lokalni działacze.
Pozycja wobec czeskiego ruchu turystycznego
Po 1918 roku, gdy Sudety weszły w skład nowej Czechosłowacji, DRGV znalazło się w specyficznej sytuacji. Mimo politycznej zmiany granic, organizacja pozostała niemieckojęzyczną strukturą turystyczną działającą na terenie państwa czechosłowackiego. Towarzystwo funkcjonowało równolegle do czeskiego Klubu Czechosłowackich Turystów (KČT), a relacje między nimi bywały napięte, szczególnie w kontekście narastających nastrojów narodowych w latach 30. XX wieku.
Koniec działalności i dziedzictwo
Działalność DRGV zakończyła się w 1945 roku, w wyniku powojennych zmian granic i wysiedlenia niemieckiej ludności z Czech. Organizacja została rozwiązana, a jej infrastruktura (szlaki, schroniska, tablice) przeszła w ręce czechosłowackie.
Choć fizyczna obecność DRGV zniknęła z krajobrazu Sudetów, jej dziedzictwo pozostaje żywe. Wiele tras wytyczonych przez Towarzystwo nadal funkcjonuje, a niektóre dawne schroniska – choć przebudowane – służą kolejnym pokoleniom turystów. Niemieckojęzyczne opisy regionu, stare mapy i przewodniki wydawane przez DRGV stanowią dziś ważne źródło wiedzy historycznej i topograficznej.
Dziedzictwo w XXI wieku
Współczesna turystyka w czeskich Karkonoszach czerpie – często nieświadomie – z dorobku OeRGV/DRGV. Coraz więcej historyków, regionalistów i miłośników gór z Polski, Czech i Niemiec odkrywa na nowo wkład niemieckich organizacji turystycznych w rozwój regionu. Ich dziedzictwo staje się częścią wspólnej, środkowoeuropejskiej pamięci kulturowej, która nie zna granic politycznych, a łączy ludzi w miłości do gór.
Polecamy obszerną monografię Marcin Dziedzic: Austriackie (Niemieckie) Towarzystwo Karkonoskie 1880–1945
autor Marek Mozołowski
