Zapomniana ceramika z Kopřivnicy: 150 lat historii, tajemnicze znalezisko i piękno majoliki

Kiedy Kopřivnica była centrum luksusowej ceramiki

Jesienią 1962 roku zakończyła działalność fabryka ceramiki w Kopřivnicy, znana lokalnie jako „Kachlovka”. Przez 150 lat była dumą miasta – produkowała nie tylko naczynia użytkowe, ale także luksusowe wyroby majolikowe i bogato zdobione piece. Pomimo zamknięcia, dziedzictwo tej manufaktury nadal fascynuje i zaskakuje.

Na zdjęciu: Ozdobne majolikowe kafle z pieca z końca XIX wieku. Zbiory Muzeum Lašské, Kopřivnice.
Fot. Muzeum Lašské

Wszystko zaczęło się od ryzyka i… gliny

Fabrykę założył Ignác Raška – był to pierwszy zakład przemysłowy w miejscowości. Była to odważna decyzja, ponieważ wówczas w okolicy nie było ani jednego wykwalifikowanego pracownika, a sam Raška nie znał się na ceramice. Wszystkie materiały musiały być transportowane z zewnątrz, a do Kopřivnicy nie prowadziła jeszcze kolej, a drogi były w fatalnym stanie. Dla tego poszukiwacza przygód i żartownisia nie był to pierwszy ryzykowny interes – wcześniej próbował m.in. znaleźć węgiel pod Czerwonym Kamieniem, sprzedać gęsi do Wiednia czy opracować lekarstwo na wszystkie choroby.

W 1790 roku Raška przejął od ojca majątek ziemski, który skutecznie rozbudował. Mimo że był zamożnym człowiekiem, większość jego przedsięwzięć kończyła się finansową porażką. Na potrzeby budowy warsztatów pożyczył w 1810 roku osiem tysięcy złotych reńskich, prawdopodobnie przeznaczając je na rozpoczęcie prac jesienią 1811 roku. Na wiosnę 1812 roku warsztaty były gotowe. Raška planował produkcję porcelany, ale ostatecznie rozpoczął wytwarzanie ceramiki użytkowej. Pierwszym majstrem został Hercmanský, lecz po nieudanych próbach opuścił Kopřivnicę. Wtedy Raška udał się do Ratiborza, skąd sprowadził Jana Bartla, specjalistę od ceramiki. Bartl i jego wspólnik, niejaki Christián, wynajęli manufakturę za czterdzieści złotych rocznie. Produkcja na większą skalę rozpoczęła się prawdopodobnie w 1813 roku – ta data figuruje na późniejszych firmowych dokumentach. Christián szybko zbankrutował i wyjechał do Prus, a Bartl zwiększył liczbę garncarzy do 10–12 i wdrożył produkcję kamionki.

W 1817 roku Raška przekazał majątek synowi Janowi, zastrzegając sobie prawo jego użytkowania do śmierci (1824). Po śmierci ojca Jan zerwał umowę najmu z Bartlem i uczynił go wspólnikiem. Bartl znał się na produkcji, a Raška miał zmysł organizacyjny – to dzięki niemu zmieniono przebieg projektowanej drogi ze Štramberka do Frenštátu tak, aby przechodziła przez Kopřivnicę. W 1826 roku Jan Raška własnym kosztem wybudował kamienny most na potoku Kopřivnička. Współpraca Bartla i Raški była owocna – produkowali rocznie towary o wartości 15 000 złotych. W 1844 roku rozebrano drewniane warsztaty i postawiono nowe budynki z kamienia pochodzącego częściowo z ruin zamku Šostýn. W miejscu dzisiejszego kąpieliska powstał młyn wodny do mielenia glazury, który działał do 1860 roku, po czym zastąpiła go maszyna parowa. Od 1875 roku fabryka posiadała już własny parowy napęd.

W 1851 roku Jan Raška podzielił majątek między synów – zemanstwo odziedziczył Josef, fabrykę ceramiki Adolf. Ten ostatni był dobrze wykształcony – ukończył politechnikę w Wiedniu i zdobył doświadczenie w manufakturach w całej Europie. Dzięki temu unowocześnił produkcję i rozszerzył asortyment. Ożenił się z Františką, córką bogatego fabrykanta z Příbora, co umożliwiło mu dalszy rozwój fabryki i współpracę z Ignácem Šustalą, późniejszym producentem powozów. Po śmierci Bartla w 1860 roku Adolf Raška przejął pełnię władzy w zakładzie. Produkcja porcelany okazała się jednak nieopłacalna – skoncentrowano się więc na kamionce, która sprzedawała się dobrze nie tylko w Czechach, ale też w Galicji (szczególnie wśród społeczności żydowskiej), Prusach i Rosji.

Początki fabryki sięgają 1812 roku, kiedy to lokalny ziemianin i przedsiębiorca Ignác Raška postanowił zainwestować w produkcję naczyń glinianych. Nie miał w tym żadnego doświadczenia, a przedsięwzięcie uznano za wyjątkowo ryzykowne. Raška miał jednak jeden solidny atut – znakomite złoża gliny na swojej ziemi.

Aby zwiększyć szanse powodzenia, sprowadził specjalistę z Raciborza – mistrza fachowego znającego nowoczesne metody produkcji kamionki. Dla nowego zakładu wybudowano specjalną drogę oraz most, by możliwy był transport towarów z i do fabryki, co w ówczesnych warunkach było poważną inwestycją infrastrukturalną.

Już w 1813 roku wytwórnia zaczęła produkować pierwsze naczynia z kamionki, które szybko zyskały popularność dzięki trwałości i estetyce. W ciągu kilku lat fabryka stała się jednym z najważniejszych zakładów przemysłowych regionu.

Od lokalnego warsztatu do eksportera ceramiki

Zakład rozwijał się dynamicznie – w połowie XIX wieku produkowano rocznie towary o wartości 15 000 złotych reńskich, a eksport sięgał Galicji, Prus, Rosji i Cesarstwa Austriackiego. W 1851 roku przedsiębiorstwo odziedziczył syn założyciela – Adolf Raška młodszy, inżynier z europejskim wykształceniem i szerokimi kontaktami.

To właśnie on zmodernizował zakład, wprowadził nowe technologie i rozszerzył asortyment o luksusowe wyroby majolikowe. Co więcej, wchodził we współpracę z Ignácem Šustalą – twórcą marki Tatra, co wpłynęło na rozwój lokalnego przemysłu.

Na zdjęciu: Historyczna fotografia budynków dawnej „Kachlovki” w Kopřivnicy, ok. 1900 roku.
Fot. Archiwum Muzeum Lašské

Majolika spod podłogi – niezwykłe znalezisko w pasiece

W 2020 roku do zbiorów muzeum trafiła wyjątkowa kolekcja – fragment luksusowego serwisu majolikowego sygnowanego „Nesselsdorf”, czyli dawną niemiecką nazwą Kopřivnicy. Zestaw składający się z czajnika, mlecznika, cukiernicy i filiżanek znalazł David Kryške pod podłogą starej pasieki należącej do jego dziadka.

„Wiedziałem o tych przedmiotach z opowieści babci, ale dziadek dobrze je ukrył” – opowiada znalazca. Przedmioty trafiły do rodziny najprawdopodobniej jako prezent ślubny dla prapradziadków. Ich wartość i pochodzenie potwierdził dopiero ekspert od ceramiki, który polecił kontakt z Muzeum Lašskim.

Na zdjęciu: Fragment serwisu majolikowego z Kopřivnicy odnaleziony w pasiece.
Fot. David Macháček

David Kryške zdecydował się przekazać serwis muzeum, tłumacząc: „Nie jestem kolekcjonerem, nie miałbym co z tym zrobić. A tak mogą cieszyć wielu odwiedzających.” To jedyny darczyńca, który odpowiedział na apel muzeum o przekazywanie zabytków związanych z historią Kopřivnicy.

Majolikowe piece – artystyczna wizytówka dawnej fabryki

Jednymi z najbardziej imponujących eksponatów Muzeum Lašskiego są majolikowe piece kaflowe z XIX wieku. Wykonane w staromiejskim stylu, zachwycają intensywną kolorystyką, bogatymi zdobieniami i unikatowymi motywami. Często ręcznie malowane i złocone, były wytwarzane przez kopřivnicką fabrykę dla zamożnych klientów.

Każdy piec prezentowany w muzeum jest oryginalny – ich formy i ornamenty nawiązują zarówno do klasycznych stylów artystycznych, jak i do tradycyjnego folkloru.

Na zdjęciu: Majolikowy piec w stylu historycznym – jeden z najcenniejszych eksponatów Muzeum Lašskiego.
Fot. Muzeum Lašské